
05.11.2026
* Beyza Büyükağaçcı, Kevser Ateş
Bir işin, bağımsız bir kişiye, eser sözleşmesi kapsamında gördürülmesi sırasında meydana gelen bir kazada iş sahibinin sorumluluğu gündeme gelmektedir. Söz konusu sorumluluğun hangi koşullarda doğacağı; taraflar arasındaki hukuki ilişkinin niteliği, işin yürütülmesindeki yükümlülükler ve kusur durumu çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bu bilgi notunda, eser sözleşmesi kapsamında gördürülen işler sırasında meydana gelen kazalarda iş sahibinin hukuki sorumluluğu ilgili mevzuat ve yargı kararları ışığında incelenecektir.,
Having work carried out by an independent person under a contract for work does not automatically mean that the company commissioning the work has no legal liability for an accident that occurs during the work. In such cases, the company’s liability depends on the nature of the legal relationship between the parties, their responsibilities in carrying out the work, and their role in causing the accident. This information note examines the legal liability of companies commissioning work under a contract for work, with reference to the relevant legislation and court decisions.
1. Taraflar ve Aralarındaki Hukuki İlişkinin Niteliğinin Belirlenmesi
Bir inşaat şirketinin, üstlendiği inşaat işinin bir bölümünü veya çatı yapımı gibi belirli bir işi bağımsız bir ustaya vermesi ve ustanın işin ifası sırasında yaralanması ya da hayatını kaybetmesi gibi işin bağımsız bir kişiye gördürüldüğü hallerde sorumluluğun belirlenebilmesi için öncelikle taraflar arasındaki hukuki ilişkinin niteliğinin belirlenmesi gerekir. Zira iş sahibinin işveren sıfatını taşıyıp taşımadığı ve meydana gelen kaza nedeniyle hangi hukuki esaslara göre sorumlu tutulabileceği, ilişkinin fiili ve hukuki özelliklerine göre değişecektir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (“TBK”) 470. maddesinde eser sözleşmesini, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlamıştır. Bu sözleşme türünde belirli bir sonucun meydana getirilmesi esas olup yüklenici, kural olarak işi kendi organizasyonu içerisinde ve iş sahibine bağımlı olmaksızın yürütür. Buna karşılık iş sözleşmesinde işçinin işverene bağımlı olarak iş görmesi ve işverenin ücret ödeme borcu üstlenmesi söz konusudur. Bu nedenle iki sözleşme türü arasındaki temel ayrım, işin sonucunun üstlenilmesi ile işçinin işverene bağımlı biçimde çalışması arasındaki farkta ortaya çıkmaktadır.
Taraflar arasında imzalanan sözleşmenin eser sözleşmesi olarak adlandırılması tek başına belirleyici değildir. İşin fiilen nasıl yürütüldüğü, çalışma yöntemini kimin belirlediği, kişinin kendi adına ve hesabına çalışıp çalışmadığı, ücretin belirli bir işin tamamlanması karşılığında mı yoksa çalışma süresine göre mi ödendiği ve iş organizasyonunun kime ait olduğu birlikte değerlendirilmelidir[1].
2. İş Sahibinin Hukuki Sorumluluğunun Esasları
2.1. İş ve Sosyal Güvenlik Mevzuatından Kaynaklanan Sorumluluk
Taraflar arasındaki ilişkinin gerçek anlamda eser sözleşmesi olduğunun ve ustanın bağımsız yüklenici sıfatıyla çalıştığının belirlenmesi halinde, iş sahibinin sırf işi yaptıran kişi olması nedeniyle işverenlere özgü yükümlülüklerle sorumlu tutulması kural olarak mümkün değildir. Bununla birlikte somut olayda iş sözleşmesinin bulunduğunun veya kanuni şartları taşıyan bir asıl işveren-alt işveren ilişkisinin mevcut olduğunun belirlenmesi halinde farklı bir değerlendirme yapılması gerekir. Ancak bu sorumluluk türü bilgi notunun kapsamı dışındadır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesinde düzenlenen işveren yükümlülükleri işveren sıfatını taşıyan kişiye yöneliktir. Bu nedenle bağımsız bir yükleniciyle eser sözleşmesi yapılmış olması halinde, anılan maddede düzenlenen yükümlülüklerin iş sahibine doğrudan uygulanıp uygulanamayacağı, taraflar arasındaki ilişkinin hukuki niteliği ve somut olayın özellikleri dikkate alınarak belirlenmelidir[2]. Bununla birlikte iş sahibinin işveren sıfatıyla sorumlu tutulamaması, kendi kusurlu davranışından kaynaklanan genel hükümlere dayalı sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
2.2. Türk Borçlar Kanunu Kapsamında Tazminat Sorumluluğu
Taraflar arasındaki ilişkinin eser sözleşmesi niteliğinde olması, iş sahibinin meydana gelen zarardan her durumda sorumsuz olduğu anlamına gelmediği gibi yalnızca kazanın kendi işyerinde veya faaliyet alanında meydana gelmesi de sorumluluğunun doğması için yeterli değildir. İş sahibinin sorumluluğu, somut olayda kendisine yüklenebilecek bir davranış veya yükümlülük ihlalinin bulunup bulunmadığına göre değerlendirilmelidir.
Bu kapsamda TBK’nın 49. maddesi uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişi bu zararı gidermekle yükümlüdür. Dolayısıyla iş sahibinin kendi kontrolündeki çalışma alanında bulunan tehlikeleri gidermemesi, gerekli önlemleri almaması veya yükleniciyi kazaya yol açabilecek bir çalışma yöntemine yönlendirmesi gibi davranışlar, somut olayın koşullarına göre haksız fiil sorumluluğuna dayanak oluşturabilir. Bununla birlikte sorumluluğun doğabilmesi için hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve uygun illiyet bağının bulunması gerekir. Bu nedenle kazanın oluş biçimi, çalışma alanı üzerindeki fiili kontrol, tarafların yükümlülükleri ve zarara neden olan davranışın kime atfedilebileceği değerlendirilmelidir.
Ek olarak kazaya uğrayan kişi ile iş sahibi arasında doğrudan bir sözleşme ilişkisinin bulunması halinde, sözleşmeden doğan yükümlülüklerin ihlal edilmesi nedeniyle TBK’nın 112. maddesi kapsamında sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk da gündeme gelebilir. Buna karşılık kazaya uğrayan kişinin başka bir yüklenicinin çalışanı olması ve iş sahibiyle arasında doğrudan bir sözleşme ilişkisinin bulunmaması halinde iş sahibinin kendi kusurlu davranışından kaynaklanan sorumluluğu kural olarak haksız fiil hükümleri çerçevesinde değerlendirilecektir.
3. SGK Boyutu ve Başvuru Usulü[3]
Bir olayın sosyal güvenlik mevzuatı bakımından iş kazası sayılması ile kazayı geçiren kişinin belirli bir işverenin işçisi olması ve iş sahibinin tazminat sorumluluğunun bulunması birbirinden farklı hususlardır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan bir ustanın yürüttüğü iş nedeniyle meydana gelen ve bedensel veya ruhsal zarara yol açan olay da gerekli koşulların bulunması halinde iş kazası sayılabilir. Bu nedenle öncelikle kaza geçirenin 4/1-a kapsamında hizmet akdiyle çalışan mı, yoksa 4/1-b kapsamında bağımsız çalışan mı olduğu, fiili çalışma koşulları ve kazanın yürütülen işle bağlantısı ile belirlenmelidir.
Sigortalılık statüsüne göre iş kazasının bildirilmesi ve ilgili yükümlülüklerin yerine getirilmesi gereken kişi değişebilir. Bu nedenle iş sahibinin, yalnızca işin yaptırıldığı kişi olması nedeniyle her durumda iş kazası bildirimi yapmakla yükümlü olduğu söylenemez. Olayın iş kazası niteliğinin belirlenmesi için SGK’ya başvurulabilir; olay tutanakları, kolluk kayıtları, sağlık belgeleri, sözleşme ve ödeme kayıtları gibi belgeler değerlendirmeye sunulabilir. Bununla birlikte olayın SGK tarafından iş kazası olarak kabul edilmesi, iş sahibinin kendiliğinden tazminat sorumluluğunu doğurmaz. Sorumluluk; işveren sıfatı, kusuru, ihlal edilen yükümlülükler ve zarar ile bunlar arasındaki illiyet bağı çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. Aynı şekilde olayın iş sahibi yönünden iş kazası sayılmaması da genel hükümlere dayalı olası haksız fiil sorumluluğunu tek başına ortadan kaldırmaz.
Sonuç olarak;
1- Eser sözleşmesi kapsamında bağımsız bir kişiye yaptırılan iş sırasında meydana gelen kaza; tek başına iş sahibinin, işveren sıfatını taşıdığı veya kazadan sorumlu olduğu anlamına gelmemektedir. Taraflar arasındaki ilişkinin gerçek niteliği belirlenmelidir.
2- İş sahibinin sorumluluğu bakımından belirleyici olan husus; iş sahibinin kazanın meydana gelmesindeki kusuru, çalışma alanı ve güvenlik tedbirleri üzerindeki kontrolü, işin yürütülmesine müdahalesi ve meydana gelen zarar ile davranışı arasındaki uygun illiyet bağıdır. Eser sözleşmesinin varlığı, iş sahibinin kendi kusurlu davranışından kaynaklanan haksız fiil sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmamaktadır.
3- Olayın 5510 sayılı Kanun kapsamında iş kazası sayılması ile iş sahibinin işveren sıfatı ve tazminat sorumluluğu birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Kaza geçiren kişinin sigortalılık statüsü ve olayın yürütülen işle bağlantısı dikkate alınarak SGK süreci belirlenmeli; iş sahibinin sorumluluğu ise iş ve sosyal güvenlik mevzuatı ile TBK hükümleri çerçevesinde somut olayın özelliklerine göre tespit edilmelidir.
[1] Belirli bir işin tamamlanmasının üstlenildiği durumlarda hizmet sözleşmesi ile eser sözleşmesi ayrımının nasıl yapılacağına, kriterlerin ne olduğuna ilişkin bkz.: Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 04.02.2020 tarihli, E. 2018/4648, K. 2020/637 sayılı kararı; ”Eser sözleşmesinde yüklenici kural olarak işi, iş sahibine bağımlı olmaksızın serbestçe yaptığı halde, hizmet sözleşmesinde işçi, sadece belirli veya belirsiz bir süre için "zaman" itibariyle işverene bağımlı olarak ve onun direktifi altında çalışır. İşçi, işverene karşı bağımlı bir halde çalışırken, yüklenici iş sahibine karşı daha bağımsız bir durumdadır. Her ne kadar eser sözleşmesinde, yüklenici iş sahibinin talimatlarına uymak zorunda olsa da, yapılan iş bakımından bağımsız bir niteliktedir. Yüklenici genel olarak eseri kendi araç ve personelleri ile yerine getirir.
Diğer yandan; eser sözleşmesinde, yaratılacak sonuç (eser) önemli öge olduğu halde; hizmet sözleşmesinde, belirli ya da belirli olmayan bir süreyle işgörme ögesi önemlidir. Yani bir eser ortaya çıkarmayan emek harcamaları da, iş sözleşmesi yönünden işgörme sayılır. Eser sözleşmesi belli bir sonucun meydana getirilmesi şeklinde oluşurken, hizmet sözleşmesinde herhangi bir sonuç taahhüt edilmemektedir. Başka bir ifadeyle, eser sözleşmesinde, bir bina gibi eserin tamamlanması taahhüt edilirken, hizmet akdine bağlı çalışan işçinin bu tarz bir taahhüdü bulunmamaktadır. Hizmet sözleşmesinde, belirli veya belirsiz bir süreliğine hizmet ediminin hasredilmesi söz konusu iken işçi açısından sonucun varlığı önemli değildir.”
[2] Mevcut ilişkinin eser sözleşmesi olduğunun belirlenmesi halinde iş sahibinin iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğünün bulunmayacağı yönünde değerlendirme yapıldığına ilişkin bkz.: Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 03.10.2011 tarihli, E. 2011/5857, K. 2011/12907 sayılı kararı.






