1.   Ölüm Aylığı (Dul ve Yetim Aylığı ) Nedir?

Ölüm aylığı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında sigortalı olarak çalışmakta iken veya bu kapsamda aylık almaya hak kazanmışken vefat eden sigortalının, geçimlerinin korunması amacıyla geride kalan hak sahiplerine bağlanan sürekli nitelikteki sosyal güvenlik ödemesidir. 5510 sayılı Kanun’da ölüm aylığı olarak tanımlanan söz konusu ödeme kamu nazarında dul ve yetim aylığı olarak bilinmektedir.

2.    Ölüm Aylığına Hak Kazanma Koşulları Nelerdir?

Ölüm aylığı bağlanabilmesi için, kural olarak sigortalının ölüm tarihinde belirli bir prim ödeme gün sayısını ve sigortalılık süresini tamamlamış olması gerekir. Buna göre, sigortalının en az 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması ya da 4/1-(a) kapsamında çalışanlar bakımından her türlü borçlanma süreleri hariç olmak üzere en az beş yıldır sigortalı bulunup toplam 900 gün prim ödemiş olması halinde hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanır. Kendi nam ve hesabına çalışan sigortalılar (4/1-b) bakımından ise, ölüm aylığı bağlanabilmesi için prim ve genel sağlık sigortası dâhil olmak üzere Kuruma olan tüm borçların ödenmiş olması şarttır.

3.   Dul ve Yetim Aylığına Kimler Hak Kazanabilir?

Vefat eden sigortalının eşine ölüm aylığı (dul aylığı) bağlanabilmesi için, ölüm tarihinde taraflar arasında yasal evlilik bağının bulunması zorunludur. Dul eşe kural olarak aylığın %50’si bağlanır. Ancak, aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan ve 5510 sayılı Kanun kapsamında (istisnalar hariç) çalışmayan veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir ya da aylık almayan dul eşe %75 oranında ölüm aylığı bağlanır.

Sigortalının çocuklarına ölüm aylığı bağlanması(yetim aylığı); çocuğun yaşı, cinsiyeti, öğrenim durumu, çalışma hali, malullük durumu ve medeni hali gibi ölçütlere göre belirlenir. Erkek çocuklara, evli olup olmadıklarına bakılmaksızın; öğrenim görmüyorlarsa 18 yaşına, ortaöğrenim görmeleri halinde 20 yaşına, yükseköğrenim görmeleri halinde ise 25 yaşına kadar ölüm aylığı bağlanır. Bunun yanında, erkek çocukların Kanunda belirtilen istisnalar dışında çalışmamaları ve kendi sigortalılıkları nedeniyle gelir veya aylık almamaları gerekir. Kız çocuklara ise, çalışmamaları ve kendi sigortalılıkları nedeniyle gelir veya aylık almamaları şartıyla; evli olmamaları, evlenip sonradan boşanmış veya dul kalmış olmaları halinde yaş ve öğrenim şartı aranmaksızın ölüm aylığı bağlanır.

Sigortalının anne ve babasına ölüm aylığı bağlanabilmesi için, 65 yaşın altında olmaları halinde, sigortalının eş ve çocuklarından artan hisse bulunması ve anne veya babanın her türlü gelirinin asgari ücretin net tutarından az olması gerekir. Ayrıca, diğer çocuklarından dolayı gelir veya aylık almamaları şarttır. Anne ve/veya babanın 65 yaşın üzerinde olması halinde ise, bu koşullar sağlandığı takdirde artan hisse bulunup bulunmadığına bakılmaksızın ölüm aylığı bağlanır.

4.   Önemli Hususlar

Ölüm aylığı, miras hukukundan bağımsız, sosyal güvenlik hukukuna özgü bir hak niteliği taşır. Bu nedenle hak sahiplerinin mirasçı sıfatını kazanması zorunlu olmadığı gibi, mirasın reddedilmiş olması da söz konusu aylığın talep edilmesine engel oluşturmaz[1].

Uygulamada en çok tartışma yaratan hususlardan biri, kanuna karşı hile ve hakkın kötüye kullanılmasıdır. Özellikle ölüm aylığından yararlanmak veya aylığın devamını sağlamak amacıyla, fiilen evlilik benzeri bir birliktelik sürdürülmesine rağmen resmî nikâh yapılmaması ya da yalnızca aylık alabilmek için muvazaalı boşanmaya başvurulması yargı kararlarında dürüstlük kuralına aykırı davranış olarak kabul edilmektedir. Anayasa Mahkemesi, evli olmama şartını dolanmak amacıyla yapılan iyi niyete dayanmayan boşanmaları açıkça hakkın kötüye kullanılması olarak nitelendirmiş[2]; Yargıtay da dul aylığı bağlandıktan sonra gayriresmî birliktelik kurulmasını kanuna karşı hile kapsamında değerlendirmiştir[3]. Bu tür hâllerde bağlanan aylıkların kesilmesi ve haksız ödemelerin geri istenmesi söz konusu olabilmektedir.

Sonuç:

1.   Ölüm aylığı (dul ve yetim aylığı),  hak sahiplerinin mirasçı sıfatına bağlı olmayan, doğrudan sosyal güvenlik hukukundan kaynaklanan ve kanunda öngörülen şartlar çerçevesinde korunan bir haktır.

2.   Aylığın bağlanması ve devamı, hak sahibinin medeni durumu, çalışma hali, öğrenim durumu gibi objektif ölçütlere bağlıdır.

3.   Ölüm aylığından yararlanmak amacıyla muvazaalı işlemler yapılması yoluyla hak elde edilmeye çalışılması, dürüstlük kuralına aykırı kabul edilmekte; bu tür durumlarda aylıkların kesilmesi ve yapılan ödemelerin geri alınması hukuken mümkün olmaktadır.